Te Kaupapa Hītori Ora o Rangiwaea — Rangiwaea Living History Project
UPOKO 07 — NGĀ PĀPĀHO

Ngā Pāpāho

Ngā whakaahua, ngā ataata, ngā reo me ngā tuhinga e kawe ana i te hītori ora o Rangiwaea

Ka taea e tētahi whakaahua, ataata, hopukanga reo, mahere, tuhinga rānei te whakatuwhera i te tini o ngā kōrero. Ka kitea, ka rangona hoki ngā tāngata, ngā wāhi, ngā mahi, ngā hui me ngā āhuatanga o ngā rā o mua.

Ko tēnei wāhanga hei kohikohi, hei tautuhi, hei whakamārama, hei hono, hei tiaki hoki i ngā momo pāpāho e mau ana i te hītori ora o Rangiwaea.

Ehara i te Kōnae Anake

He nui ake te uara o tētahi kōnae pāpāho i te mea e kitea ana, e rangona ana rānei. Kei muri i aua kōnae ngā ingoa, ngā whanaungatanga, ngā wāhi, ngā kaupapa me ngā maharatanga e mōhiotia ana e te hunga i reira.

Ki te kore aua kōrero e tuhia, ka noho pea ngā kanohi, ngā reo me ngā wāhi hei mea kāore e mōhiotia, ā, ka ngaro haere te tikanga o te kaupapa.

Ki te kore te horopaki, ka noho te pāpāho hei kōnae anake. Mā te kōrero ka noho hei taonga tuku iho.
TE KOHINGA PĀPĀHO

Te Oranga o Rangiwaea i Mau ki te Whakaahua, te Reo me te Tuhinga

Ka whai wāhi te kohinga ki ngā whakaahua whānau, ngā ataata o ngā hui me ngā mahi, ngā kōrero ā-waha, ngā hopukanga waiata, ngā mahere, ngā tuhinga, ngā reta, ngā pānui, ngā tapahanga nūpepa me ētahi atu rauemi matihiko.

Ka whakanuia ngā taonga tawhito me ngā hopukanga o ēnei rā. Ko ngā kōnae e hangaia ana ināianei ka noho hei puna hītori mō ngā uri o āpōpō.

NGĀ WHAKAAHUA

Ngā Kanohi, Ngā Wāhi me Ngā Kaupapa

Ngā whakaahua o ngā tūpuna, ngā whānau, ngā whare, ngā pāmu, ngā poti, te marae, te hāhi, ngā mahi me ngā huihuinga.

NGĀ ATAATA

Ngā Nekehanga me Ngā Reo

Ngā ataata o ngā hui, ngā haerenga, ngā mahi pāmu, ngā kaupapa whānau, ngā waiata, ngā haka me ngā whakaaturanga o te noho o ia rā.

NGĀ KŌRERO Ā-WAHA

Ngā Reo me Ngā Maharatanga

Ngā uiuinga, ngā kōrero tuku iho, ngā maharatanga whānau, ngā ingoa wāhi, ngā whakapapa me ngā wheako whaiaro.

NGĀ TUHINGA

Ngā Reta, Ngā Pukapuka me Ngā Pūrongo

Ngā reta, ngā meneti, ngā rārangi ingoa, ngā tiwhikete, ngā pukapuka, ngā pānui me ngā tuhinga whakahaere.

NGĀ MAPI ME NGĀ MAHERE

Te Whenua me Ōna Panonitanga

Ngā mahere whenua, ngā mapi tawhito, ngā rohe, ngā ara, ngā wāhi taunga poti, ngā kāinga me ngā wāhi kua panoni.

NGĀ PĀNUI

Ngā Nūpepa me Ngā Tuhinga Tūmatanui

Ngā tapahanga nūpepa, ngā pānui hapori, ngā hōtaka hui, ngā pānui mate, ngā whakatairanga me ngā pūrongo tūmatanui.

NGĀ WHAKAAHUA

He Matapihi ki Ngā Rā o Mua

Ka taea e tētahi whakaahua kotahi te whakaatu i ngā kanohi, ngā whare, ngā waka, ngā kākahu, ngā taputapu, ngā whenua me ngā tikanga mahi kua panoni, kua kore rānei e kitea i ēnei rā.

He rite tonu te uara o ngā whakaahua āta whakaritea me ngā whakaahua noa iho. I ētahi wā, ko ngā pikitia kāore i whakaarohia hei tuhinga hītori ngā mea tino kaha ki te whakaatu i te āhua o te noho o ia rā.

NGĀ ATAATA

Te Hītori e Nekehia Ana

Ka hopu te ataata i ngā nekehanga, ngā reo, ngā oro, ngā tikanga mahi me ngā hononga i waenga i te tangata me te wāhi. Ka taea hoki te whakaatu i ngā kaupapa kāore e taea te whakamārama katoatia mā te whakaahua kotahi.

Ka whakaurua ngā ataata o te whānau, te pāmu, ngā hui, ngā haerenga, ngā waiata, ngā haka, ngā mahi toi me ngā kaupapa o te hapori.

Tirohia te Whare Ataata o Rangiwaea

NGĀ REO ME NGĀ KŌRERO Ā-WAHA

Tiakina te Reo o te Tangata

He taonga motuhake te reo o te tangata. Kei roto i te āhua o te kōrero, te whakahua ingoa, te katakata, te waiata me te maumahara ētahi kōrero kāore e kitea i roto i te tuhinga.

Ka taea te hopu i ngā uiuinga, ngā kōrero tuku iho, ngā whakapapa, ngā ingoa wāhi, ngā maharatanga tamariki, ngā mahi o mua me ngā kōrero mō ngā tāngata kua wehe atu.

Te ingoa o te kaikōrero
Te rā me te wāhi o te hopukanga
Te ingoa o te kaiuiui
Ngā kaupapa matua o te kōrero
Ngā here mō te whakamahi
He tuhinga kupu mēnā e wātea ana
NGĀ TUHINGA ME NGĀ MAPI

Ngā Tohu i Waihotia ki te Pepa

Ka kitea te hītori i roto i ngā reta, ngā pukapuka, ngā tiwhikete, ngā rārangi ingoa, ngā meneti, ngā mahere whenua, ngā pānui me ngā tuhinga whakahaere.

Ka āwhina ēnei rauemi ki te whakaū i ngā rā, ngā ingoa, ngā rohe, ngā whakatau me ngā panonitanga kua pā ki te whenua me te hapori.

Ko Wai? Kei Hea? Nō Āhea? He Aha te Horopaki?

Ko ngā pātai māmā nei te tīmatanga o te tiaki i ngā momo pāpāho katoa: Nā wai i hanga? Ko wai kei roto? Kei hea, nō āhea hoki? He aha te kaupapa? Nā wai te kōnae taketake i pupuri?

Ahakoa kāore e mōhiotia ngā whakautu katoa, me tuhi ngā mōhiohio kei te wātea i nāianei. Ka taea e tētahi atu uri te tāpiri atu i ngā kōrero ā muri ake.

Ngā ingoa katoa e mōhiotia ana
Te wāhi i hangaia ai
Te rā, te tau, te tekau tau rānei
Te kaupapa o te kōnae
Te kaihanga me te kaipupuri
Ngā kōrero e pā ana ki te rauemi
Te momo kōnae me tōna kounga
Ngā whakaaetanga me ngā here

Te Tautuhi i Ngā Tāngata, Ngā Reo me Ngā Wāhi

He maha ngā whakaahua, ngā ataata me ngā hopukanga tawhito kei roto tonu i ngā pouaka, ngā pukaemi, ngā rīpene me ngā taputapu tawhito, engari kua ngaro ētahi o ngā ingoa.

Mā te whakaatu āta ki te whānau me te hapori ka taea pea te tautuhi anō i ngā kanohi, ngā reo, ngā wāhi me ngā kaupapa.

Ka taea te tohu i tētahi ingoa hei mea kua whakaūngia, hei mea pea rānei, kia mārama ai te rerekētanga i waenga i te mōhiotanga me te whakapae.

Te Tiaki i Ngā Taonga Taketake

He maha ngā whakaahua, ngā rīpene oro, ngā rīpene ataata me ngā tuhinga tawhito he ngoikore, he memeha, he pakaru, he uaua rānei ki te pānui, ki te whakatangi.

Mā te matawai me te whakawhiti matihiko kounga teitei ka taea te hanga kape haumaru, me te pupuri tonu i te taonga taketake i raro i te mana o te whānau.

Kaua e tuhi ki runga i te taonga taketake
Whakamahia he kōpaki haumaru
Tiakina i te rā, te wera me te haumākū
Matawai, whakawhiti rānei i te kounga teitei
Pupuritia te kōnae taketake kāore i whakarerekētia
Hangaia kia nui ake i te kotahi te kape haumaru
Tuhia te momo kōnae me te rā i hangaia ai
Aroturukitia ngā kōnae me ngā taputapu tawhito

Te Whakahou, Te Whakatika me Te Pono

Ka taea te whakatika matihiko i te puehu, ngā kapiti, te haruru me te memeha kia mārama ake ai tētahi kōnae. Engari me tiaki tonu te pono o te taonga taketake.

Kāore e tika kia tāpirihia he tangata, he kupu, he oro, he tae, he taipitopito rānei kāore i roto i te pūtake.

Me mārama mēnā kua whakahoungia, kua whakarerekētia, kua tapahia, kua tae tāpirihia rānei tētahi kōnae. Me pupuri tonu te kōnae taketake hei tuhinga matua.

Ngā Pāpāho Tairongo

Ehara ngā momo pāpāho katoa i te mea tika kia whakaputaina whānuitia. Ka pā pea ki te tangihanga, te urupā, te mamae, ngā tamariki, ngā kōrero whānau, ngā whakapapa, ngā wāhi tapu me ngā kaupapa matatapu.

Ka whakaarohia te whakaae, te horopaki, te mana me ngā hiahia o te hunga kei roto i te rauemi i mua i te whakaputanga.

Ka taea te pupuri i tētahi kōnae mō te whānau anake, mō tētahi rōpū kua whakaaetia, mō tētahi wā ā muri ake rānei.

He Whare Pāpāho Ka Tupu Tonu

Ka whanake tēnei wāhanga hei whare pāpāho matihiko e taea ai te rapu mā te ingoa, te whānau, te wāhi, te rā, te momo kōnae me te kaupapa.

Ka hono ngā whakaahua, ngā ataata, ngā kōrero ā-waha, ngā tuhinga me ngā mahere ki ngā kōrero tangata, ngā wāhi me te rārangi hītori.

Mā konei e kore ai ngā kōnae e noho mokemoke, engari ka noho hei wāhanga o tētahi kōrero whānui mō Rangiwaea me ōna tāngata.

Tukuna Mai He Taonga Pāpāho

Kei a koe he whakaahua, he ataata, he hopukanga reo, he reta, he tuhinga, he mahere, he tapahanga nūpepa, he rauemi rānei e pā ana ki Rangiwaea?

Ahakoa kāore koe e mōhio ki ngā ingoa me ngā kōrero katoa, tukuna mai he kape me ngā mōhiohio kei a koe i tēnei wā.

Tukuna Mai He Pāpāho
Te Kaupapa Hītori Ora o Rangiwaea — Rangiwaea Living History Project