Te Kaupapa Hītori Ora o Rangiwaea — Rangiwaea Living History Project
UPOKO 06 — NGĀ KŌRERO Ā-WAHA

Ngā Kōrero ā-Waha

Kia rangona tonutia ngā reo o Rangiwaea

He taonga motuhake te reo o te tangata. Kei roto i te tangi o te reo, te whakahua o ngā ingoa, ngā wā whakatā, te kata me te kare ā-roto ētahi wāhanga o te kōrero kāore e taea te pupuri mā te tuhinga anake.

Ka kohikohi tēnei wāhanga i ngā uiui, ngā hopunga reo, ngā ataata, ngā waiata, ngā karakia me ngā maharatanga ā-waha o te hunga e mau tonu ana i ngā kōrero o Rangiwaea.

Ko Te Reo Te Taonga

Ka pānuihia pea ngā kupu a te tangata, engari ka rongo kē tātou i tōna wairua i te wā e rangona ana tōna ake reo.

Mā te hopu i te reo ka mau tonu te mita, te rere o te kōrero, te whakakatakata, te aroha me ngā āhuatanga motuhake o te kaikōrero.

Mā te reo ka hoki mai te tangata ki roto i te ruma.
NGĀ REO O TE MOUTERE

He Pūranga Ora o Ngā Mahara

Ko ngā kōrero ā-waha tētahi o ngā puna hītori tino whai mana. Ka taea e te tangata te whakamārama i ngā wāhi, ngā tikanga, ngā mahi me ngā tāngata i runga i te māramatanga i puta mai i tōna ake oranga.

Ka whai wāhi tēnei kohinga ki ngā uiui roa, ngā kōrero poto, ngā whakahua ingoa, ngā waiata, ngā karakia me ngā hopunga i hangaia i ngā wā o mua.

NGĀ UIUI

Ngā Kōrero Whaiaro

He wāhi mā te tangata ki te kōrero mō tōna tamarikitanga, tōna whānau, āna mahi, āna wheako me tōna hononga ki Rangiwaea.

NGĀ INGOA

Te Whakahua Tika

Ka hopukina te whakahua o ngā ingoa tangata, ngā ingoa wāhi, ngā whānau me ngā kupu tuku iho kia kore ai e ngaro.

NGĀ WAIATA

Ngā Waiata me Ngā Karakia

Ka tiakina ngā waiata, ngā karakia, ngā mōteatea me ētahi atu taonga ā-reo e hono ana ki te moutere me ōna tāngata.

NGĀ MAHARA

Ngā Kōrero Poto

Kāore e tika kia roa te hopunga. He meneti ruarua noa iho ka taea te pupuri i tētahi kōrero, tētahi ingoa, tētahi katakata rānei.

NGĀ ATAATA

Te Kanohi me Te Reo

Mā te ataata ka kitea te āhua o te kaikōrero, ōna tohu ā-ringa, ōna kare ā-roto me te taiao i kōrerotia ai tana kōrero.

NGĀ HOPUNGA TAWHITO

Ngā Reo Kua Mau Kē

Ka rapua hoki ngā rīpene, ngā kōpae, ngā ataata me ngā hopunga tawhito kei roto pea i ngā kāinga me ngā kohinga whānau.

Te Uiui hei Wānanga

Ehara te uiui i te whakamātautau. He wānanga kē — he wāhi haumaru e āhei ai te tangata ki te maumahara, ki te whakatā, ki te hoki whakamuri, ki te whakatika i āna kupu, ki te whai rānei i te ara e tika ana ki a ia.

Ka whakaritea ngā pātai hei whakatuwhera i te kōrero, kāore hei akiaki i tētahi whakautu kua whakaritea kē.

Te tamarikitanga me te whānau
Ngā kāinga me ngā wāhi
Ngā mahi me ngā pukenga
Te marae me ngā hui
Te moana me te whenua
Ngā panonitanga i kitea

Te Mana o Te Kaikōrero

Ka noho te mana o te kōrero ki te kaikōrero. Ka whakamāramatia i mua i te hopunga te take o te uiui, te wāhi e puritia ai, me te hunga ka āhei ki te whakarongo, ki te mātakitaki rānei.

Ka taea e te kaikōrero te tono kia whakatikaina tētahi wāhanga, kia tangohia tētahi kōrero, kia puritia rānei mō te whānau anake.

Kāore he hopunga e whakaputaina whānuitia me te kore whakaae.

Te Tiaki i Ngā Hopunga

Me tiaki ngā kōnae reo me ngā ataata i runga i te āta whakaaro. Ka tuhia te ingoa o te kaikōrero, te rā, te wāhi, te kaikohikohi me ngā tikanga whakaae e pā ana ki ia hopunga.

Ka hangaia hoki he kape haumaru kia kore ai e whakawhirinaki te kaupapa ki tētahi waea, rorohiko, kōpae rānei.

Te ingoa o te kaikōrero
Te rā me te wāhi o te hopunga
Te ingoa o te kaiuiui
Ngā kaupapa i kōrerotia
Ngā here me ngā whakaaetanga
Ngā kape haumaru o te kōnae

Ngā Reo Kāore e Taea te Whakahoki Mai

He whakaahua ka taea te tiro anō. He reta ka taea te pānui ā muri ake. Engari, ki te kore te reo o te tangata e hopukina i a ia e ora ana, kāore e taea te waihanga anō i tōna tangi tūturu.

Nā reira, ko te hopu i ngā reo o ngā kaumātua me te hunga e mau ana i ngā kōrero tētahi o ngā mahi matua o tēnei kaupapa.

Hopukina Tētahi Reo

Kei tō whānau tētahi kaumātua, mātua, whaea kēkē, matua kēkē, tangata rānei e mau ana i ngā kōrero o Rangiwaea? Tukuna mai tōna ingoa, ā, ka āta whakarite tātou i tētahi kōrero.

Tonoa He Uiui
Te Kaupapa Hītori Ora o Rangiwaea — Rangiwaea Living History Project