Te Kaupapa Hītori Ora o Rangiwaea — Rangiwaea Living History Project
HE ARATOHU UIUI ME TE HOPU KŌRERO

Ngā Aratohu Uiui me te Hopu Kōrero

He tikanga ōrite hei hopu, hei whakamārama, hei tiaki hoki i ngā kōrero ora

Kei roto i te tangata ngā kōrero kāore e kitea i roto i ngā pukapuka, ngā rārangi ingoa me ngā kōnae whakahaere. Kei roto i te reo, te maumahara, te katakata, te whakaaro me te wheako whaiaro te hītori ora.

Mā tēnei aratohu e āwhina te kaiuiui, te kaikōrero me te tangata e hopu ana i tōna ake kōrero. Ehara te whāinga i te hanga i tētahi whakaaturanga tino pai. Ko te whāinga, kia mau te reo me te mātauranga i mua i te ngaronga.

He Aha te Take Me Hopu Ngā Kōrero?

Ka ngaro haere ngā kōrero mēnā kāore e hopukina. Ka warewaretia ngā ingoa, ka panoni ngā wāhi, ka memeha ngā taipitopito, ā, ka wehe atu ngā tāngata nā rātou ngā kōrero.

Mā te uiui, mā te hopukanga reo, mā te ataata, mā te tuhinga rānei, ka taea te pupuri i te reo o te tangata me tōna ake whakamārama mō ngā kaupapa i kitea, i rangona, i mahia hoki e ia.

Kāore te hītori ora e noho ki roto i ngā rā me ngā ingoa anake. Kei roto hoki i te reo o te tangata e maumahara ana.
E RUA NGĀ ARA MATUA

Te Uiui me te Kōrero Whaiaro

E rua ngā tikanga matua ka whakamahia e tēnei aratohu. Ka taea te whakahaere i tētahi uiui e tētahi atu tangata, ka taea rānei e te kaikōrero te hopu i tōna ake kōrero.

TE UIUI

He Kaiuiui me tētahi Kaikōrero

Ka whakamahi te kaiuiui i ngā pātai mārama, ngā pātai whaiwhai me te whakarongo hōhonu hei āwhina i te kaikōrero ki te whakatuwhera i ōna maharatanga.

He pai tēnei tikanga mō ngā kaumātua, ngā whānau, ngā kaimahi, ngā kaitiaki whenua, ngā kaiwhakaako, ngā kaiārahi me te hunga kua kite i ngā panonitanga o te wā.

TE KŌRERO WHAIARO

Ka Hopu te Tangata i Tōna Ake Kōrero

Ka taea e te tangata te noho ki mua i te waea, te kāmera, te pūhopu reo rānei, ka kōrero mā te whai i ngā rerenga arataki.

He pai tēnei tikanga mō te tangata kāore e hiahia ki tētahi uiui ōkawa, mō te tangata e noho tawhiti ana, mō te tangata rānei e hiahia ana ki te kōrero i tōna ake wā.

I MUA I TE UIUI

Te Whakarite i te Tangata, te Wāhi me te Kaupapa

Ka tīmata te uiui pai i mua i te whakakānga o te kāmera me te pūhopu reo. Me mārama te tangata ki te kaupapa, ki te wāhi ka tiakina ai te kōrero, me te āhua o tōna whakamahinga.

Me whiriwhiri he wāhi marino, he wāhi haumaru, he wāhi hoki e noho hāneanea ai te kaikōrero. Me whai wā kia kaua te uiui e rere wawe.

Whakamāramatia te kaupapa o te hopukanga
Whakaaetia te rā, te wā me te wāhi
Ui atu mō ngā kaupapa tairongo
Whakamātauria ngā taputapu i mua
Whakawetohia ngā waea me ngā oro whakararuraru
Whakaritea he wai me ngā wā whakatā
Whakaaetia te taumata uru ki te kōrero
Whakaritea ngā pātai matua, kaua he tuhinga here
NGĀ TAPUTAPU

He Māmā te Tīmata

Kāore e hiahiatia ana he whare hopu oro, he kāmera utu nui rānei. Ka taea e tētahi waea pūkoro hou te hopu i te ataata me te reo e tika ana mō te nuinga o ngā uiui whānau.

Ko te mea nui kia mārama te reo, kia ū te kāmera, kia pai te rama, kia kaua hoki e whakararuraru te taiao.

ATAATA

Waea, Kāmera rānei

Whakamahia he tūnga ū. Whakapae te kāmera mēnā e hiahiatia ana he ataata whānui, ā, kia tata tonu te kaikōrero ki te pūhopu reo.

ORO

Pūhopu Reo

Me whakamātau te kaha o te reo, me karo i te hau, ngā pouaka mātao, ngā pouaka whakaata me ngā waka e pā ana ki te kounga o te hopukanga.

RAMA

Te Kanohi Kia Mārama

Me noho te rama ki mua, ki te taha rānei o te kaikōrero. Kaua e noho ki mua tonu i tētahi matapihi kanapa.

PŪNAO

Hiko me te Rokiroki

Kia kī te pūhiko, kia nui te wāhi rokiroki, ā, me whai taputapu utu hiko mēnā ka roa te uiui.

TAONGA WHAKAOHO

Whakaahua me Ngā Tuhinga

Ka taea e ngā whakaahua, ngā reta, ngā taonga, ngā mahere me ngā waiata te whakaoho i ngā maharatanga hōhonu.

PŪRUARUA

Hangaia He Kape

Whai muri tonu i te uiui, hangaia he kape tuarua ki tētahi atu pūrere, kōpae, ratonga kapua rānei.

TE MAHI A TE KAIUIUI

Whakarongo Tuatahi

Ehara te kaiuiui i te tangata matua o te hopukanga. Ko tana mahi he hanga i tētahi wāhi e āhei ai te kaikōrero ki te kōrero māhorahora, ki te whakaaro, ki te whakatā, ki te hoki whakamuri hoki.

Kaua e tere ki te whakakī i te noho puku. I ētahi wā, ka puta te kōrero tino nui whai muri i ngā hēkona ruarua o te whakaaro.

Whakarongo, kaua e tatari noa ki tō pātai e whai ake nei
Kaua e tapahi i te kōrero o te tangata
Whakamahia ngā pātai tuwhera
Whaia ngā kōrero ka puta ohorere
Kaua e tohe ki te kaupapa kāore te tangata e hiahia ki te kōrero
Whakaūngia ngā ingoa, ngā wāhi me ngā rā
Whakaaetia te katakata, te pōuri me te noho puku
Kaua e whakatika wawe i te mahara o te kaikōrero
HE ARATOHU PĀTAI

Ngā Pātai Hei Whakatuwhera i te Kōrero

Ehara tēnei i te rārangi me oti katoa. Whiriwhiria ngā pātai e hāngai ana ki te tangata me te kaupapa. Tukuna te kōrero kia whai i tōna ake ara.

TE TUAKIRI

Ko Wai Koe?

  • Ko wai tō ingoa katoa?
  • He aha ngā ingoa i karangatia ai koe?
  • Nōnahea, i hea hoki koe i whānau ai?
  • Ko wai tō whaea me tō pāpā?
  • Ko wai ō tūpuna me ō kaumātua?
  • He aha ō hononga ki te whānau, te hapū me te whenua?
  • Ko ēhea ngā wāhi e kīia ana e koe he kāinga?
TE TAMARIKITANGA

Ngā Tau o te Tipu

  • I tipu ake koe ki hea?
  • He aha te āhua o tō kāinga?
  • Ko wai i noho tahi me koe?
  • Ko wai ō hoa me ō whanaunga tata?
  • He aha ngā mahi a ngā tamariki?
  • He aha ngā mahi me ngā kawenga i tukuna ki a koe?
  • He aha tō maharatanga tuatahi?
TE WHĀNAU

Ngā Tāngata Nā Rātou Koe i Poipoi

  • Ko wai ngā tāngata matua i roto i tō whānau?
  • Ko wai te tangata i tino whakaawe i a koe?
  • He aha ngā tikanga o tō kāinga?
  • He aha ngā kōrero i tukuna mai e ō pakeke?
  • Ko wai ngā kaiwhakatangitangi, ngā kaikōrero, ngā kaimahi, ngā kaiārahi rānei?
  • He aha ngā ingoa whānau me whakamārama?
RANGIWAEA

Te Whenua, te Moana me te Hapori

  • He aha tō maharatanga tuatahi mō Rangiwaea?
  • Ko wai ngā tāngata e tino maumahara ana koe?
  • Ko ēhea ngā wāhi i tino hira?
  • I pēhea te haere ki te motu, mai i te motu hoki?
  • He aha ngā mahi i mahia ki te whenua me te moana?
  • He aha ngā panonitanga kua kitea e koe?
  • He aha ngā mea kua ngaro?
TE KURA ME TE HĀHI

Te Ako me te Whakapono

  • I haere koe ki te kura ki hea?
  • Ko wai ō kaiako?
  • He aha ngā kaupapa i tino pai ki a koe?
  • He aha te wāhi o te hāhi i roto i te hapori?
  • He aha ngā rā karakia, ngā waiata me ngā hui e maumahara ana koe?
  • I pēhea te awe o te kura me te hāhi i tō oranga?
TE MARAE

Ngā Hui me Ngā Kawenga

  • He aha ō maharatanga mō te marae?
  • Ko wai ngā kaikōrero, ngā kaikaranga me ngā ringawera?
  • He aha ngā mahi i tukuna ki ngā tamariki me ngā rangatahi?
  • He aha ngā tangihanga, ngā hui me ngā whakatuwheratanga e maumahara ana koe?
  • He aha ngā tikanga me tiaki tonu?
TE MAHI

Ngā Mahi me Ngā Pūkenga

  • He aha tō mahi tuatahi?
  • Ko wai i whakaako i a koe?
  • He aha ngā taputapu me ngā tikanga i whakamahia?
  • I pēhea te utu, te wā mahi me ngā tikanga o te wā?
  • He aha ngā pūkenga kua kore e kitea whānuitia?
  • He aha te mahi i tino whakapehapeha ai koe?
TE KAI ME TE MOANA

Te Māra, te Hī Ika me te Kaimoana

  • I ahu mai te kai o te whānau i hea?
  • He aha ngā momo ika me te kaimoana i kohia?
  • Ko wai ngā tohunga ki te hī, te kupenga me te kohi kai?
  • He aha ngā tohu o te tai me te huarere?
  • He aha ngā kai motuhake me ngā tikanga tunu?
  • He aha ngā wāhi kai me tiaki?
NGĀ RĀ NUI

Ngā Hui, Ngā Raru me Ngā Panonitanga

  • He aha ngā mārenatanga, ngā iriiringa me ngā hui nui e maumahara ana koe?
  • He aha ngā āwhā, ngā waipuke, ngā aituā me ngā raruraru i pā?
  • He aha ngā taupatupatu me ngā whakataunga i maumahara ai koe?
  • Ko wai ngā tāngata i tū hei kaiārahi?
  • He aha ngā panonitanga nui i roto i te hapori?
NGĀ KŌRERO PĀREKAREKA

Ngā Kiripuaki me te Katakata

  • Ko wai ngā tāngata tino whakakatakata?
  • He aha ngā ingoa karanga me ngā kōrero kei muri?
  • He aha ngā mahi hē i kataina ai i muri?
  • Ko wai ngā kaikōrero pūrākau?
  • He aha te kōrero ka rangona tonutia i ngā hui whānau?
NGĀ WĀ UAUĀ

Te Ngaronga, te Mamae me te Manawanui

  • He aha ngā wā tino uaua o tō oranga?
  • Ko wai i tautoko i a koe?
  • He aha ngā akoranga i puta?
  • He aha ngā mea kāore koe e hiahia kia kōrerotia whānuitia?
  • Me pēhea te tiaki tika i tēnei wāhanga o tō kōrero?
TE TUKU IHO

He Kupu Mā Ngā Uri

  • He aha tō tino whakapehapeha?
  • He aha ngā mea me tiaki?
  • He aha ngā mea kua ngaro me maumahara tonu?
  • He aha te mea me mōhio ngā rangatahi?
  • He aha tō wawata mō Rangiwaea?
  • He aha tō kupu whakamutunga mā ō uri?

Ngā Pātai Whaiwhai

Ko ngā pātai whaiwhai ngā taputapu tino whai hua a te kaiuiui. Kāore e tika kia roa, kia uaua rānei. He pātai poto e tono ana kia whakamāramatia anō te kōrero.

Ka taea e koe te whakamārama atu?
He aha tō maharatanga mō taua rā?
Ko wai atu i reira?
I pēhea tō rongo i taua wā?
He aha i pēnā ai?
I aha i muri mai?
He aha te tikanga o taua ingoa?
He tauira anō tōu?
Ka pēhea koe e whakamārama ai ki tētahi rangatahi?
He aha te wāhanga kāore anō kia kōrerotia?
TE KŌRERO WHAIARO

Hopu i Tō Ake Kōrero

Kāore koe e hiahia ki tētahi kaiuiui hei tīmata i tō ake kōrero. Whakakāngia te pūhopu reo, te kāmera rānei, noho hāneanea, ā, kōrero mā te whai i ngā rerenga arataki e whai ake nei.

Kaua e māharahara ki te kōrero tika rawa. Ka taea te whakatā, te tīmata anō, te hopu rānei i ngā wāhanga maha i roto i ngā rā rerekē.

He Tauira Kōrero Whaiaro

Ko tōku ingoa katoa ko…
Ko ngā ingoa i mōhiotia ai au ko…
I whānau au i te rā…
I whānau au ki…
Ko tōku whaea ko…
Ko tōku pāpā ko…
Ko ōku tūpuna ko…
Ko ōku hononga whānau, hapū, iwi hoki ko…
I tipu ake au ki…
Ko ngā tāngata nā rātou au i poipoi ko…
Ko tōku maharatanga tuatahi ko…
Ko tō mātou kāinga he…
I haere au ki te kura ki…
I a au e tamariki ana, i mahi au i…
Ko tōku mahi tuatahi ko…
Ko te tangata i tino whakaawe i a au ko…
Ko ōku maharatanga mō Rangiwaea ko…
Ko ngā wāhi tino hira ki a au ko…
Ko tētahi kōrero e hiahia ana au kia maumaharatia ko…
Ko tētahi wā uaua i roto i tōku oranga ko…
Ko tētahi mea e tino whakapehapeha ana au ko…
Ko ngā pūkenga me ngā tikanga i akohia e au ko…
Ko ngā mea kua panoni i roto i tōku oranga ko…
Ko ngā mea me tiaki mō ngā uri ko…
Ko taku kupu mā ngā whakatupuranga e whai ake nei ko…
TE MANAAKI I TE TANGATA

Ngā Maharatanga Uaua me Ngā Kaupapa Tairongo

Ka pā pea te uiui ki te mate, te tangihanga, te pakanga, te tūkino, te taupatupatu whānau, te ngaronga whenua, te rawakore me ētahi atu wheako uaua.

Kei te kaikōrero te mana ki te whakautu, ki te kore rānei e whakautu. Ka taea e ia te tono kia whakatā, kia whakawetohia te hopukanga, kia tangohia rānei tētahi wāhanga i mua i te whakaputanga.

Kaua e akiaki i te tangata kia kōrero
Whakaaetia te noho puku me te whakatā
Whakamāramatia ka taea te whakakore i tētahi wāhanga
Kaua e whakaputa i te kōrero tairongo me te kore whakaae
Whakaarohia te pānga ki ētahi atu o te whānau
Whakamutua te uiui mēnā kua taumaha rawa
TE TAUTUHI I TE HOPUKANGA

Tīmatahia Ia Hopukanga ki Ngā Mōhiohio Matua

I mua i te tīmatanga o te kōrero matua, hopukina he kupu whakataki poto. Mā konei e mārama ai ngā uri o muri ko wai, kei hea, nō āhea hoki te hopukanga.

Ko [ingoa] ahau. E hopukina ana tēnei kōrero ki [wāhi] i te [rā]. Ko [ingoa] te kaiuiui. Ko te kaupapa o tēnei hopukanga ko [kaupapa].
TE WHAKAAE ME TE URUNGA

Ko Wai Ka Āhei ki te Whakarongo, ki te Mātakitaki?

Me mārama te kaikōrero ki te wāhi ka tiakina ai te hopukanga, ki te hunga ka āhei ki te whakamahi, me te āhua o te whakaputanga.

Ka taea te whakarerekē i te taumata uru mō ngā wāhanga rerekē o te uiui. Kāore te whakaae mō tētahi kōrero kotahi e whakaae aunoa ana ki ngā whakamahinga katoa.

TŪMATANUI

Ka Taea te Whakaputa Whānui

Ka whakaaetia kia whakaaturia ki te paetukutuku, ki ngā whakaaturanga me ngā kaupapa kua whakaaetia.

MŌ TE WHĀNAU

Ka Uru te Whānau Anake

Ka tiakina te hopukanga, engari ka uru anake ngā mema o te whānau kua whakaaetia.

HE HERE

He Rōpū Kua Whakaritea

Ka āhei anake ngā kaitiaki, ngā kairangahau, ngā uri me ētahi atu kua whakaaetia.

Ā MURI AKE

Ka Whakatuwheratia ā Tētahi Wā

Ka tiakina te hopukanga, ā, ka whakaputaina i muri i tētahi rā, i tētahi whakatupuranga, i tētahi whakaaetanga rānei.

He Kupu Whakakapi mō te Hopukanga

I te mutunga o te uiui, hopukina he kōrero poto mō te whakaae, te mana pupuri me te taumata uru.

I hopukina tēnei kōrero i te [rā], ki [wāhi]. E whakaae ana au kia tiakina tēnei hopukanga e Te Kaupapa Hītori Ora o Rangiwaea. Ko taku taumata uru ko: tūmatanui / whānau anake / here / ā muri ake.
WHAI MURI I TE UIUI

Whakaingoatia, Tāruatia, Tuhia Ngā Kōrero

Kaua e waiho te kōnae ki runga anake i te waea, i te kāmera rānei. Me whakaingoa tika, me hanga he kape, me tuhi hoki ngā mōhiohio matua.

Te ingoa katoa o te kaikōrero
Te rā me te wāhi o te uiui
Te ingoa o te kaiuiui
Te kaupapa matua
Te roa me te momo kōnae
Te taumata uru me ngā here
Ngā ingoa me ngā wāhi i kōrerotia
Te wāhi e puritia ai te kōnae matua
Te wāhi e puritia ai te kape tuarua
Ngā whakatikatika me whai ake

Whakahonoa te Kōrero ki te Whare Hītori

Ka taea te hono i tētahi uiui ki ngā whakaahua, ngā ataata, ngā tāngata, ngā wāhi, ngā kaupapa, ngā tuhinga me te rārangi hītori.

Mā te hono i ngā momo rauemi, ka puta he kōrero whānui ake. Ka kore te hopukanga e noho hei kōnae takitahi, engari ka noho hei wāhanga o te hītori ora o Rangiwaea.

Kua Reri Koe ki te Hopu Kōrero?

Tīmata mā tētahi waea, tētahi wāhi marino me tētahi tangata e hiahia ana ki te kōrero. Kāore e tika kia tino pai te hopukanga. Ko te mea nui, kia tīmata.

Tukuna Mai He Hopukanga